Çağın Görünmeyen Yükü: Bağımlılık

 

“Bu çağın hastalığı bağımlılıktır.”

Bu cümleyi yalnızca bir tespit olarak değil, seanslarda karşılaştığım gerçekliğin bir özeti olarak dile getiriyorum. Danışanlarımla yaptığım görüşmelerde, bağımlılığın giderek daha erken yaşlara indiğini ve daha çeşitli biçimlerde karşımıza çıktığını açıkça gözlemliyorum.

Bağımlılık artık sadece madde kullanımıyla sınırlı değil. Sosyal medya, dijital oyunlar ve online kumar içerikleri… Tüm bunlar, özellikle gençler arasında hızla yaygınlaşan yeni bağımlılık alanlarını oluşturuyor. Üstelik bu durum çoğu zaman fark edilmeden, gündelik hayatın sıradan bir parçası gibi yaşanıyor.

Artan Bir Gerçeklik

Hollanda’da yapılan araştırmalar, bu gözlemleri destekler niteliktedir. Son yıllarda gençler arasında özellikle dijital bağımlılık ve riskli davranışlarda belirgin bir artış dikkat çekmektedir. Ekran sürelerinin yükselmesiyle birlikte dikkat dağınıklığı, sosyal geri çekilme ve duygusal zorlanmaların da arttığı görülmektedir.

Bunun yanı sıra, gençlerin maddeyle tanışma yaşının daha erken dönemlere kaydığına dair bulgular da bulunmaktadır. Özellikle sosyal çevrenin etkisi ve erişimin kolaylaşması, riski artıran faktörler arasında yer almaktadır.

Tek Bir Nedeni Yok

Önemle altını çizmek gerekir ki, her insanın bağımlılık geliştirme potansiyeli vardır. Bu durum yalnızca belirli bir kesime özgü değildir. Hayatın farklı dönemlerinde karşılaşılan zorluklar ve koşullar, bireyi daha savunmasız hâle getirebilir.

Bağımlılık;

• duygu yönetimi becerileri,
• sınır koyabilme kapasitesi,
• hayal kırıklıklarıyla baş edebilme,
• travmatik yaşantılar,
• genetik yatkınlık
• ve bazı psikolojik rahatsızlıklarla yakından ilişkilidir.

 

Bu nedenle bağımlılığı tek bir nedene indirgemek doğru değildir. Zaman zaman toplumda karşılaştığımız “Bu tamamen aileden kaynaklanıyor” ya da “Sadece irade meselesi” gibi yaklaşımlar, gerçeği tam olarak yansıtmaz. Bağımlılık çok boyutlu ve karmaşık bir süreçtir, bu karmaşıklığı anlamak hem bireye hem de aileye daha sağlıklı ve şefkatli yaklaşabilmenin anahtarıdır.

Danışmanlık Odasından Yansıyanlar

Günlük pratiğimde en sık karşılaştığım durumlardan biri, ailelerin başlangıçta süreci fark etmekte zorlanmasıdır. Birçok ebeveyn, yaşanan değişimleri “ergenlik dönemi” olarak değerlendirerek göz ardı edebilmektedir. Ancak zamanla bu değişimlerin daha derin bir sorunun işareti olduğu anlaşılmaktadır.

 

Sıklıkla şu ifadeleri duyuyorum:

• “Eskisi gibi bizimle konuşmuyor.”
• “Sürekli odasında ve ekran başında.”
• “Arkadaş çevresi tamamen değişti.”
• “Sürekli para istemeye başladı.”
• “Aniden öfke patlamaları yaşıyor.”
• “Okul başarısı düşüyor.”
• “İş veya staj performansının düşüyor.”

 

Bu tür değişimler, yalnızca ergenlik sürecinin doğal dalgalanmaları olarak değerlendirilmemelidir. Özellikle davranışlarda belirgin ve süreklilik gösteren farklılaşmalar, altta yatan daha derin bir sorunun işareti olabilir.

 

Ailelere Düşen Rol

Bağımlılıkla mücadelede ailenin rolü son derece kritiktir. Bu noktada en önemli unsurlardan biri, sağlıklı sınırlar koyabilen, tutarlı ve pozitif bir aile modeli oluşturabilmektir. Çocukların kendilerini güvende hissedebilecekleri ama aynı zamanda sınırların da net olduğu bir ortam, koruyucu bir zemin oluşturur.

Rol model olmanın önemi büyüktür: Örneğin bir ebeveyn sigara içiyorsa, çocuğa “Sakın sigara içme” demek yeterli değildir; çocuk davranışı gözlemleyerek öğrenir. Yani yapmak, söylemekten daha güçlüdür.

Ancak unutulmaması gereken önemli bir gerçek vardır: Dört dörtlük aile yoktur. Her aile zaman zaman zorlanabilir, hata yapabilir ya da ne yapacağını bilemeyebilir. Burada önemli olan kusursuzluk değil; farkındalık ve değişime açık olmaktır.

Öte yandan, günümüzde gençler üzerinde yalnızca aile değil, arkadaş çevresi ve sosyal ortam da son derece güçlü bir etkiye sahiptir. Özellikle ergenlik döneminde aidiyet ihtiyacı arttıkça, gençler arkadaş gruplarından daha fazla etkilenmektedir. Bu nedenle ailelerin, çocuklarının kimlerle vakit geçirdiğini bilmesi ve bu ilişkilerin doğasını anlamaya çalışması büyük önem taşır. Bu yaklaşım bir kontrol mekanizması olarak değil; ilgi, güven ve iletişim temelinde kurulmalıdır.

Erken Müdahale ve Sabırlı Destek

Bağımlılıkta erken fark etmek kadar, erken müdahale etmek de hayatı önem taşır. Sorunun başlangıç aşamasında destek almak, sürecin derinleşmesini önleyebilir ve iyileşme ihtimalini önemli ölçüde artırır.

Unutulmamalıdır ki bağımlılık çoğu zaman kısa sürede çözülebilecek bir durum değildir. Sabır ve süreklilik gerektiren bir iyileşme sürecidir. Tedavi sürecinde zaman zaman geri düşüşler (nüks) yaşanabilir; bu, başarısızlık değil, sürecin doğal bir parçasıdır.

Çoğu bağımlı kişi yardım teklifini hemen kabul etmeyebilir ve kendi bağımlılığını reddedebilir. Bu nedenle ailelerin ve çevrenin uzun vadeli bir perspektifle sabırlı olması gerekir. Kabullenme ve farkındalık zaman alır ve bu süreçte tutarlılık çok önemlidir. Hollanda’daki uygulamalarda da vurgulanan “nazorg” (sonrası destek) süreci, geri düşüşlerin farkına varabilmeyi ve önlem almayı sağlar.

Birlikte Sorumluluk, Birlikte Çözüm

Bağımlılık, sadece bireyin veya ailenin değil; tüm toplumun ortak meselesidir. Çözüm de ancak birlikte hareket edildiğinde mümkündür.

Tedavi süreci, profesyonel destekle birlikte yürütülmeli; bireyin içinde bulunduğu çevre ve arkadaş desteği sürecin ayrılmaz bir parçası olmalıdır. Ayrıca sivil toplum kuruluşları (STK’lar) da farkındalık yaratma, aileleri bilgilendirme ve destek mekanizmaları geliştirme yoluyla önemli bir rol üstlenir.

Bugün atılacak her bilinçli adım, yarın daha sağlıklı bir toplumun temelini oluşturacaktır. Sabır, farkındalık ve dayanışma ile bağımlılığın üstesinden gelmek mümkündür.

Esma Küçük

Psikolojik danışman, Handboek POH-GGZ kitabının eş yazarı.
 

“Bağımlılıkla Mücadele: Sağlıklı Bir Gelecek İçin Birlikte Adım Atalım” projesi yürütücüsü.